Aristotales
Milattan
önce 384-322 yillari arasinda yasamis olan ünlü Yunanli bilim
adami ve filozof. Mantigi, metafizigi, fizigi ve biyolojisiyle,
modern çaga kadar tek ve en büyük otorite olmus olan düsünür.
Aristoteles'in temel eserleri, mantik ve bilgi kurami üzerine
alti incelemeden olusan Organon, doga felsefesini açikladigi
Gökler Üzerine, Fizik ve Varliga Gelis ve Yokolus Üzerinedir.
Psikoloji konusundaki iki temel eseri, Hayvana Dairle, Parva
Naturalia olan Aristoteles'in varlik konusundaki ünlü eseri
Metafiziktir. Siyaset felsefesi alaninda Politikayi, estetik
alaninda, Poetika ve Retoriki yazmis olan filozofun, ahlak
alanindaki temel kitabi Nikomakhos'a Ahlaktir.
Temel Ilkeleri: Aristoteles'in bir filozof olarak en önemli
özelligi, onun sagduyuya olabildigince yakin bir düsünür
olmasidir. Hem Platon'un Idealarina ve hem de Demokritos'un
maddi atom görüsüne karsi çikan Aristoteles, hem ahlaki
degerleri teminat altina alacak bir teori ve hem de bilimsel
dogrulari ortaya koyacak bir kuram, bilime ve ahlaka hakkini
verebilmek için, atomlar veya Idealar benzeri gözle görülemez
varliklarin varolusunu öne sürmeyecek bir teori arayisi içinde
olmustur. Onun buldugu çözüm töz ögretisidir. Buna göre, tözler
tüm özellikler için dayanak olan nihai gerçeklik ve öznelerdir.
Söz konusu nihai gerçeklikler somut seylerdir ve somut seyler
için de Aristoteles'in gözde örnekleri biyolojik bireylerdir.
Tözler nihai gerçekliklerdir, zira tözler varolmadigi takdirde,
baska hiçbir sey, tözün özellikleri olarak tümeller de
varolmayacaktir.
Bu varlik ögretisiyle Aristoteles, Platon'un Idealarinin, onun
yanlislikla bireyler olarak gördügü tümeller oldugunu öne sürer.
Tümeller gerçekten de vardirlar, fakat onlar varoluslari için
tikel nesnelere, bireysel seylere baglidirlar. Gerçekten
varolanlar tümeller degil de, agaçlar ve kediler benzeri, dis
dünyada karsilastigimiz nesnelerdir.
Mantik: Aristoteles, mantik alaninda, mantik çalismalarina
ondokuzuncu yüzyila kadar temel olmus bir mantik sistemi
kurmustur. Mantigi her türden bilgi edinme süreci için bir araç
olarak gören Aristoteles'in mantiginin en önemli yönü, 'belli
seyler kabul edildiginde, baska seylerin onlardan zorunlulukla
çiktigi' bir konusma olarak tanimlanan tasimdir. Aristoteles,
bir önermedeki öznenin, yüklemine on farkli sekilde baglandigini
gösteren on kategoriden söz eder. Onun mantigi yalnizca insan
zihnindeki düsünce faaliyetlerini betimlemekle ve dile iliskin
gramatikal bir analiz saglamakla yetinmeyip, aktüel seyler
arasindaki iliskilerle ilgili bir kurami ifade eder.
Bilgi: Aristoteles'e göre, bilgi tümel olanin, formun
bilgisidir, bu nedenle yargida dile getirilebilir olan bir
bilgi, formlar arasindaki özsel baglantilara iliskin bir
kavrayistan meydana gelir. Aristoteles'in gözünde bir sey
hakkinda dogru bir bilgiye sahip olmak, o seyi türler ve cinsler
hiyerarsisi içinde bir yere, bir tür ve cins içine
yerlestirebilmek ve dolayisiyla neyin onun için özsel oldugunu
bilebilmektir; bu ise, özsel tanim yoluyla olur. Aristoteles'e
göre, bir seyin özünü vermek, o seyin nedenine iliskin bir
açiklama ortaya koymaktir. Bundan dolayi, Aristoteles bir seyin
nedenini ortaya koyabildigimiz zaman, ilk elden, gerçek bilgimiz
oldugunu söyler. Bir seyin nedenini vermek ise, o seyin özünün
ilk ilkelerden baslayarak tanitlanmasini içerir; bilimin islevi
budur.
Metafizik: Onda metafizik, var olani var olmak bakimindan ele
alan, var olan bir sey olmanin ne anlama geldigini arastiran
bilimdir. Onun metafizigi çok büyük ölçüde mantik konusundaki
görüslerine ve biyoloji alanindaki çalismalarina dayanir. Buna
göre, mantiksal bakis açisindan, 'var olmak' onun gözünde,
hakkinda konusulabilecek ve tam olarak tanimlanabilecek bir sey
olmaktir. Buna karsin biyoloji alanindaki çalismalari açisindan,
'var olmak' dinamik bir süreç, bir degisme süreci içinde olmak
anlamina gelir. Su halde, 'var olmak' Aristoteles için, bir sey
olmak anlamina gelir. Bundan dolayi, ona göre gerçekten var
olan, Platon'da oldugu gibi tümeller degil de, bireylerdir, 'su'
diye gösterdigimiz belirli bir dogaya sahip olan varliklardir.
Onlar, Aristoteles'in mantikla ilgili eserlerinde sözünü ettigi
nicelik, nitelik, iliski, yer gibi kategorilerin, temel nitelik
ya da yüklemlerin kendilerine yüklenebildigi öznelerdir.
Iste Aristoteles, kendisine tüm kategorilerin yüklendigi bu
özneye 'töz' adini verir. Onda var olmak belirli türden bir töz
olmaktir. Töz, ayni zamanda dinamik bir sürecin ürünü olarak
ortaya çikan bireysel varlik olarak da tanimlanir. Bu bakimdan
ele alindiginda, metafizik varligi, yani var olan tözleri ve
tözlerin nedenlerini, yani tözleri varliga getiren süreçleri
konu alip arastiran, tüm varliklarin temelindeki temel bilimdir.
Aristoteles'te töz bir madde ve bir formdan meydana gelir. O her
ne kadar maddeyle formu birbirinden ayirsa bile, dogada bizim
hiçbir zaman maddeden yoksun bir formla da, formdan yoksun bir
maddeyle de karsilasmadigimizi belirtmeye özen gösterir. Varolan
hersey somut bir birey olarak varolur ve hersey maddeyle formun
bir birligi olarak ortaya çikar. Su halde, töz form ve maddeden
meydana gelen bilesik bir varliktir. Bundan dolayi,
Aristoteles'te, ayri formlardan, duyusal dünyanin disinda olan
bir Idealar dünyasindan söz etmek olanakli degildir. Form, ayri
bir yerde degil de, bu duyusal dünyada ve tözün bilesenlerinden
biri olarak varolur.
Madde ve form ayrimi, Aristoteles'e göre, dogada varolan herseye
uygulanmak durumunda olan bir ayrimdir. Aristoteles'te bilesik
tözleri meydana getiren madde ve formdan yalnizca form
seylerdeki bilinebilir ögeye karsilik gelir. Maddenin, seylerin
insan zihni tarafindan ayird edilemeyen, yapidan ve belirlemeden
yoksun, bilinemez bileseni oldugu yerde, form insan zihni
tarafindan bilinebilen, yani tasvir edilebilen, tanimlanabilen,
siniflanabilen ve baskalarina aktarilabilen yöndür. Insan zihni,
Aristoteles'e göre, duyualgisinda seylerin duyusal formunu, buna
karsin kavramsal bilgide de akilla anlasilabilir olan formunu
alir
