PARMANIDES

Degismeyi ve olusu yadsiyan görüsü, birtakim asilamaz güçlüklere yol açmis olan ünlü doga filozofu. Parmenides'e göre, evrende degisen hiçbir sey yoktur.

Gerçeklik mutlak anlamda birdir, kalicidir, süreklidir, yaratilmamistir, yok edilemez; o ezeli ve ebedidir; onda hareket ve degisme yoktur. Parmenides bu sonucu söyle bir akilyürütme çizgisiyle elde etmistir: Var olan herseyi gerçeklik, Varlik olarak niteleyelim.

varliga nereden gelmistir? Burada iki alternatif vardir: Varlik varliga ya varliktan (yani, varolan bir seyden) ya da yokluktan (yani, var olmayan bir seyden) gelmis olabilir. Ikinci alternatif, tüm Yunanli filozoflar gibi, Parmenides için de kabul edilemez olan bir alternatiftir, çünkü Yunanlilara göre, hiçten hiçbir sey çikmaz. Birinci alternatif söz konusu oldugunda ise, Varligin yaratilmamis oldugu sonucu çikar, çünkü O varliga kendisinden gelmistir. Yani kendi kendisiyle aynidir. Varligin, Parmenides'e göre, parçalari da yoktur. Öte yandan, Varligin hareketsiz oldugu da söylenmelidir. Öyleyse, Varlik hakkinda, O'nun var oldugu disinda hiçbir sey söylenemez.

Varlik hareket edemez, degismez, çok olamaz, zira hareket eder, degisir ve çok olursa, var olmayan bir sey, yani yokluk haline gelir. Varligin var olmak disinda hiçbir özelligi yoktur. Nitekim Parmenides, özdeslik ilkesine dayanarak, yalnizca 'Varlik vardir, yokluk ya da var olmayan var degildir' demistir. Parmenides Varlikla ilgili degismezlik ögretisinin bir sonucu olarak, içinde yasadigimiz dünyanin gerçek olmadigini, gerçekten var olmayip, yalnizca bir görünüs oldugunu öne sürer. O, Varligin bir parçasi olmadigi için, var degildir ve yalnizca bir görünüs ya da aldatici bir dünyadir. Parmenides'in gerçeklik ve görünüsten olusan ontolojik nitelikli ayrimina, akil ve duyulardan olusan epistemolojik nitelikli ayrimi karsilik gelmektedir. Ona göre, duyularin tanikligina güvenmek, bizi görünüsler dünyasina, degismenin gerçek oldugu sonucuna götürür.

 Oysa, aklin sesini dinlemek bizim gerçek Varliga yönelmemizi, gerçek Varligi temasa etmemizi saglar.

 Parmenides (dogumu asagi yukari 540 yilinda), yalniz çigir kuran bir filozof degil, yurdu Elea’da devlet adami, kanun koyucu olarak da önemli bir rol oynamis.

Ögretisinde, Anaximenes, Xenophanes ve Pythagorasçilardan gelen etkiler var.Ama bunlarin yaninda, büsbütün yeni olan bir çizgi de var onda: Dialektik’e,yani salt kavramlarla çalismaya bir egilim. Parmenides, Yunan mantik ve dialektigininin babasidir. “Dogru (aletheia) ve Sani (doxa) üzerine” bir arastirma olan yapitinin basinda, Günes Kizlari, filozofu her seyi bilen Tanriçaya götürmektedirler; Tanriça ona bilgeligi, yasamanin o biricik dogru yolunu ögretecektir.

Filozof, ondan iki sey ögrenip ölümlülere bildirecek: Tam ve son dogru ile içlerinde gerçekten inanilabilecek hiçbir sey bulunmayan insanlarin sanilarini. Ögretici (didaktik) ve manzum olan yapit da, buna göre, iki bölüme ayrilir: “ Dogru’ya giden yol” ile “ Sanilara götüren yol”. Birinci bölümde,biricik dogru olan “ Bir varlik” incelenir ve su sonuca varilir: Bir Varlik vardir –Parmenides buna, kisaca, Bir, Bir olan da der. Bir birliktir o, kendi içine kapalidir, dogmamistir, yok olmayacaktir, degismez, bölünmez,yogunlasmaz, seyreklesmez.

Bunun karsiti olan her görüs, varolmayani var diye göstermek zorunda kalir, bu da olamaz. Çünkü Varolan meydana gelmis bir sey olsaydi, varolmayan bir seyden dogmus olmasi gerekirdi, böylece varolmayan gerçekten varolmus olacaktir. Yok olsaydi, yerine varolmayan geçecektir.

Degismede, hiç olmazsa belli bir yönüyle, bir meydana gelme ile bir yok olmadir. Bölünebilir olsaydi Varlik, bölümlerin arasina bir varolmayan girerdi. Yogunlasma ile seyreklesmede de böyledir: Yogunlasma ile seyreklesme, bir maddenin az ya da çok bir bölümünün bir araya birikmesi demektir.

Bilginin amaci ve ödevi : Varolani düsünmektir;yanilmasi da:Varolan içinde varolmayani düsünmeye, bunu varsaymaya kalkismasidir. “Yalnizvarolan vardir ve ancak bu düsünülebilir: Varolmayan yoktur ve düsünülemez de”Bu, Parmenides’in ana- önermesidir.

Parmenides’te ilk olarak, deney bir yana birakiliyor, salt düsünme ile – Varlik üzerinde yalniz düsünmekle—Varolanin nitelikleri türetilmeye çalisiliyor, Varlik’in özü geregi,meydana gelmemis, degismez,bölünmez oldugu sonucuna bu yolla variliyor. Bundan önceki felsefelerin göz önünde bulundurdugu amaç,deney dünyasinin inandirici bir açiklamasini yapmakti – deney dünyasindaki nesnelerin çoklugu, çesitliligi bir kökten türetilmek isteniyordu.Parmenides’in ögretisi bunu gözden kaçirmistir.