XX-DOGA DOSTLAR

Çok iyi bir açik hava insani olabilirsin, ama su memeli hayvanlar denilen dört bacakli, kürklü, sicak kanli hayvanlardan birine onu yakindan izleyebilecek kadar yaklastin mi hiç?

Bu hayvanlari yakindan sessizce izleyebilmenin ilk basamagi yasadigin yerde hangi türlerin bulundugunu ve bu hayvanlarin aliskanliklarini ögrenmektir. Bu hayvanlar hakkinda bilgi edin. Böylece Doga yürüyüsüne çiktiginda izlemek istedigin hayvanlari nerede bulabilecegini ögreneceksin. Izlemeye, izlenmesi kolay hayvanlarla baslayabilirsin. Bin sincapla ise baslamaya ne dersin? Kamp yaptigin yerde ya da Doga yürüyüsünde küçük sevimli bir sincaba rastlayabilirsin. Hemen oldugun yerde dur. Hiç kipirdama. Elinin tersini gürültülü bir öpücükle öp. Hiç belli olmaz merakli sincap belki de sana ona dokunabilecegin kadar yaklasir. Doga yürüyüsü sirasinda rastlayabilecegin bir diger küçük hayvan da tavsandir. Korku içinde kaçan bir tavsana her zaman rastlayabilirsin. Yeterince sansli isen tilkiyi ya da bir dag keçisini veya geyigi izleme sansi da bulabilirsin.

Ana ayilara ve yaban domuzlarini karsi çok dikkatli olmalisin. Bu hayvanlara onlari yakindan görebilecek kadar yakinsan çok fazla yakinsin demektir. Hemen ve hiç ses çikarmadan oradan uzaklas. Özellikle yavrulu bir anne ayi çok tehlikeli olabilir.

SÜRÜNGENLER

Bu hayvanlar soguk kanli hayvanlardir. Cigerleri vardir ve zamanlarinin çogunu suda geçirenler bile bu sekilde solunum yapar. Çogu insanlar için yararlidir (böcekler, solucanlar, salyangozlar). Hatta zehirli olanlar bile tarla farelerini ve diger kemirgenleri yiyerek tarlalara zararli hayvanlardan kurtarip insanlara yararli olurlar. Ama sen yilanlar konusunda dikkatli ol. Çevrede yasayan yilan türlerinin arastir. Hangisinin zehirli hangisinin zehirsiz oldugunu ögren. Kertenkeleleri bacakli yilanlar olarak düsünebilirsin. Kertenkelelerin ana yiyecegi solucan ve sinerlerdir. Kaplumbagalar üç gruba ayrilir; kuru alanlarda yasayanlar, sularda yasayanlar ve bataklikta yasamlarini sürdürenler.

Yurdumuzda yasayan deniz kaplumbagalarindan Caretta'larin ve yesil kaplumbagalarin nesli bugün ne yazik ki tükenme tehlikesi ile karsi karsiyadir.

HEM SUDA HEM KARADA YAŞAYABİLEN HAYVANLAR

Yaz mevsiminde obanla kamp yaparken kuşların melodileri ile uyanırsın. Bu kanatlı dostlar hakkında bir şeyler öğrenmeye ne dersin?

KANATLI DOSTLAR

KUSLARIN ÖNEMI

Dogadaki dengenin korunmasinda kuslarin büyük önemi vardir. Örnegin yirtici kuslar, fare, tavsan gibi kemirgen hayvanlari avlayarak çogalmalarina ve ekinlere zarar vermelerine engel olurlar. Sinekkapan, kirlangiç gibi böcekçi kuslar da böceklerin asiri çogalmalarini önlerler.

Tohum ve meyvelerle beslenen kuslar yedikleri bitki tohumlarini uzak yerlerde diskilariyla birlikte atarak bitkilerin çogalmalarina ve yayilmalarina neden olurlar.

KUSLARIN INCELENMESI

Kuslari daha iyi tanimak ancak onlari dogada gözlemekle olur. Basarili bir gözlem için ilk kural sessiz ve sabirli olmaktir. Ayrica kuslari daha yakindan görebilmek için bir dürbün kullanabilirsin. Çevrendeki kus türlerinin adlarini ve sayilarini düzenli olarak kaydedersen kisa zamanda hangilerinin göçmen, hangilerinin yerli oldugunu anlayabilirsin. Tanidikça kuslarin ilginç, degisik yönlerini kesfedecek, onlari sevecek ve dünyada yasamaya hakki olan tek canli türünün insan olmadigini göreceksin.

KUSLARIN KARSILASTIGI TEHLIKELER

Her kusun yasamak ve neslini sürdürebilmek için bazi temel gereksinimleri vardir. Bunlarin basinda uygun yuvalanma yerleri, yeterli yiyecek ve su bulabilecekleri dogal çevre ve güvenli bir ortam gelir. Özellikle yuvalanma sirasinda rahatsiz edilmemeleri, göçler sirasinda da öldürülmeden giderecekleri yere varabilmeleri gerekir.

Ancak pek çok kus türü bu tele gereksinimlerini karsilayamamis, son 300 yilda 70-80 kus türü bir daha geri gelmemek üzere yok olmustur. Bu yok olusun en büyük sorumlusu insandir. Günümüzde kuslara ve genel olarak dogal yasama yönelik en önemli tehlike dogal çevrenin, yasama ortamlarinin yok edilisidir. Ormanlar kesilmekte ve yakilmakta, sulak alanlar kurutulmakta, bu ortamlardan baska yerlere uyum saglayamayacak kus türleri yasama alanlarinin bozulmasi yüzünden giderek azalmaktadir.

Kuslar, yiyeceklerine karisan zehirli sanayi ataklari ve tarim ilaçlari yüzünden ölmekte, tankerlerden denizlere dökülen petrole bulanarak uçamaz hale gelmektedir.

Binlerce kus, insanlar tarafindan avlanarak yakalanarak bilinçli bir sekilde yok edilmektedir. Belirli ölçüler ve kurallar içinde yapilan avciligin yabani yasama fazla bir zarari dokunmaz. Ama asiri avlanma sonucu doganin kendini yenileme gücü asilmakta, ava hayvanlari her geçen gün azalmaktadir.

Dünyada sadece Fas ve Türkiye'de bulunan kelaynak (Geronticus eremita) Sanliurfa ilinin Birecik ilçesinde kuluçkaya yatmaktadir. 1950'lerde sayilari yaklasik 1.200 olan kelaynaklar, 1958'deki yüksek dozda DDT ilaçlamasi sonucu hizla azaltmislardir. 1984'te sadece 10 tanesi yuva yapabilmistir.

Afrika ve Asya'nin ender kuslarindan olan yilanboyun (Anginga rufa) yakin zamana kadar ülkemizde de yasamaktaydi. Ana Amik Gölü'nun kurutulmasindan sonra yok olmustur.

Kuslara yönelik tehlikelerin en büyük sorumlusu olan insanlar bir yandan da onlari korumak, nesli tükenmekte olanlari kurtarmak için çalismakta, bu amaçla ulusal ve uluslararasi dernekler kurmakta, bilimsel çalismalar yürütülmektedir.

KUSLARIN TEMEL ÖZELLIKLERI

Kuslarin uçarken gösterdikleri çeviklik ve hiz kanat biçimlerine göre degisir. Hizli uçuslar için uzun ve sivri kanatlar gerekirken genis kanatli kuslar havada daha uzun süre kalabilir.

Kuslar çiftlesmeden önce çesitli gösteriler yaparlar. Leyleklerin gagalarini takirdatmalari buna güzel bir örnektir.

Bütün kuslar çevrelerine, ondan en iyi yararlanabilecek biçimde uyum gösterirler. Özellikle gaga ve pençeleri bu uyumun iyi bir göstergesidir.

Çulluklar ince gagalarini çamura daldirip besin ararlar.

Floryanin tohum yemeye uygun gagasi kisa ve kalindir. Yirtici kuslarin gagalari ise etleri koparabilecek kadar güçlüdür.

Agaçkakanlar agaçlardaki böcekleri bulmak için güçlü gagalarini keski gibi kullanirlar. Önde iki, arkada iki parmaga sahip olan pençeleri de agaç gövdelerine tutunmalarini yarar.

Türkiye'de yasayan en uzun boylu kus flamingo ile en küçük kus olan çalikusu arasindaki fark çarpicidir.

Büyük Marti (Gümüs Marti)- Larus Cachinnns (56-66cm.)

Baliktan çöpe kadar pek çok seyle beslenen büyük marti kiyilarin temizleyicisidir. Denize yakin kayaliklarda toplu halde yuvalanir. 150 cm. kadar olan kanat açikligiyla güçlü bir uçusu vardir.

Ev Kirlangici- Delichon urbica (12.5 cm.)

Çamurdan yaptigi yuvasini genellikle çati altlarina kurar. Öteki kirlangiçlar gibi böcekle beslenir ve kisin güneye güç eder. Kuyruk sokumundaki beyazlik ile kim kirlangicindan (Riploria riporia) ayrilir.

Kir Kirlangici- Hirundo rustica (19 cm.)

Çok hizli bir uçusu olan kirlangiç, havada ya da suyun üzerinde yakaladigi böceklerle beslenir. Çamur ve otlardan yaptigi yuvasini bazen binalarin saçak altlarina kurar.

Saksagan- Pica pica 846 cm.)

Bütün yurtta, hemen hemen her yerde son derece yaygindir. Alacali tüyleri ve çok uzun kuyruguyla kolayca taninir. Agaçlarda büyük kubbeli yuvalar yapar. Buldugu parlak esyalari yuvasina tasir.

Kaya Kartali- Aguila chrysaetos (75-88 cm.)

Essiz bir uçucudur. Dag yamaçlarinda süzülerek tavsan ve benzeri memelileri avlar. Sanilanin aksine koyun sürülerine saldirmaz. Son yillarda tarim ilaçlarinin yogun kullanimi nedeniyle nesli tükenmek üzeredir.

BALIKLAR

Balik tutmayi sever misin? Kendi yaptigin olta ile bir gölün ya da derenin kenarinda oturmak hosuna gider mi? Oltan yemi yutan baligin hareketi ile titrediginde heyecanlanir misin? Balik tutmanin pek çok yöntemi vardir. Bu yöntemlerden en kolayi bir gölün, denizin vb.nin kenarindan balik tutmaktir. Bunu için boyunun iki misli uzunluktaki bir kamisa, bir mantara, bir kursuna ve bir kaç olta ignesine ihtiyacin var. Yem olarak solucan ya da çekirge kullanabilirsin. Bir kez balikçilik hastaligina yakalandiginda balikçilikta ilerlemek ve baliklar ve balikçilik hakkinda her seyi ögrenmek isteyeceksin. Bu konuda uzman kisilerden yararlanabilirsin. Bu kisiler sana balik isimlerini, hangi balik için hangi yemi kullanman gerektigini, hangi baligin nasil tutulacagini ögreteceklerdir.

BALIK ÇESITLERINDEN ÖRNEKLER

Alabalik: 12-25 cm. tatli su baligi. Pembe noktali, gri, alti beyaz, lezzetli, az kilçikli, silindirik yapidadir.

Yayinbaligi: Akarsu ve durgun su baligi. Yassi, boyu 25 cm.-3 m. arasi. Pulsuz, koyu ve yesil renkte parlak, kaygan, biyikli, kilçiksiz.

Sazan: 15-75 cm. arasi, tatli su baligi. Altin sarisi renkte büyük pullu, kilçikli.

Aynali (kanbur) Sazan: Kalkan baligina benzer. Yassi, yuvarlak, 15-50 cn. Boyunda, kilçikli, lezzetli, pulludur.

Hamsi: Gri, Karadeniz ve Marmara'da yasar. 8-15 cm. boyunda ve yassi, kilçikli, lezzetlidir.

Mercan: Çok pembe, pullu, kilçikli, boyu 10-20 cm., yassi, beyaz etli, degerli, nadir. Ege, Marmara ve Akdeniz'de yasar.

Izmarit: Pullu, tüm denizlerde yasar. Gri, 8-15 cm. boyunda, yassi, kilçiklidir.

Kolyos: Pulsuz, boyu 12-15 cm., silindirik yapisi var. Yesil-gri çizgili, beyaz etli, çok bulunur, büyügüne uskumru denir. Kilçiksiz, Akdeniz, Karadeniz, Ege ve Marmara'da yasar.

Kalkan: Karadeniz'de yasar. Kilçiksiz, beyaz etli, çok degerli. 20-15 cm., yuvarlak, yassi yapili, gri renktedir.

ALTI BACAKLILAR

Açik havada yere egilir, topraga dikkatle bakarsan etrafta gezen alti bacakli küçük hayvanlar görürsün. Bu alti bacakli hayvanlarin vücutlari üç bölümden olusmustur. Alti bacak ve bu üç bölüm böcekler diye tanimlanan bu hayvanlarin ortak özelligidir. Örümcekler bazen böcekle karistirilir ama örümceklere dikkatle bakarsan vücutlarinin üç bölümden degil iki bölümden olustugunu göreceksin, yani örümcekler aslida böcek grubundan degildir. Kelebekler ve pervaneler birbirine çok az benzeyen güzel yaratiklardir. Her ikisinin de dört genis kanadi vardir. Kelebekler gündüz uçarlar. Baslarinda anten ya da duyargalari vardir. Bir yere konduklari zaman kanatlarini dik tutarlar. Pervaneler ise gece uçarlar. Uçmadiklari zaman kanatlarini ya düz tutarlar ya da vücutlarinin etrafina sararlar. Baslarindaki antenler kelebeklerindekilerden daha incedir. Iplikimsi, tüy gibi bir görünüse sahiptir. Karincalar ve arilar güzellikleri ile degil, çaliskanliklari, zekalari ile taninirlar ve bir toplum içinde yasar, insanlarin yaptigi isleri yaparlar.

KIRIK KANATLILAR

Bu siniftan olan böceklerin de arilarinki gibi dört kanadi vardir, ama bu kanatlardan yalnizca ikisi uçmak içindir. Diger iki kanat sert kabuklar halindedir ve böcek uçmadigi zaman vücudu korur. Boylari 5 cm. ile 6 mm. Arasinda degisen bu böceklerin bazilari zararli, bazilari ise yararlidir. Bu böceklerden yararli olanlar zararli böcekleri yer. Bazilari ise topraktaki ölü yapilari temizler. Ilik yaz gecelerinde görebilecegin ates böcekleri de bu tür böceklerdendir. Iki kanatli böceklerden olan karasinek ve sivrisinekler insanlar için en zararli olan böceklerdir. Kara sinekler tifonun, sivrisinekler ise sitmanin yayilmasina neden olur.

Çekirgeler ve agustos böcekleri müzisyen böcekleridir. Bu böcekler kanatlarini birbirine sürterek sanki keman çalarlar. Biraz arastirma ile daha pek çok çesidinin oldugunu görecegin böceklerin bazilari agaçlar, ürünler ve insanlar için çok zararlidir. Bazi türler ise insanlara yardimci olarak bu durumu dengeler.

AGAÇLAR

Kalabalik bir caddede yürüyorsun, etrafin insanlarla olu, bu insanlari tanimiyorsun. Aniden tanidik bir yüz, yüzün gülüyor, yanina kosuyorsun. Agaçlarla da durum aynidir. Bir ormanda yürürken tanidak bir agaca rastlaman seni mutlu eder. Yeni insanlari tanimaktan yeni insanlarla arkadas olmaktan sevinç duydugun gibi agaçlari tanimaktan da sevinç duyarsin. Simdilik agaçlarin genelde iki grupta toplandigini ögren; Yaz ve kis ignemsi yapraklarini dökmeyen koni biçimindeki agaçlar ve genel olarak sonbaharda yapraklarini döken genis yaprakli agaçlar. Her zaman yesil kalan agaçlarda diyebilecegimiz konu biçimindeki agaçlar arasinda ak çami, kizil çami, sediri, ladini vb.ni sayabiliriz. Genis yaprakli agaçlar arasinda ise mese, çinar, kestane, ceviz vb.ni sayilabilir. Agaçlar hakkindaki bilgini çiktigin Doga yürüyüslerinde karsilastigin agaçlarin isimlerini ve özelliklerini bilen birinden ögrenerek arttirabilirsin. Tanidigin agaçlarin yaprak izlerini alarak olusturacagin bir koleksiyona ne dersin?

ISLE YAPRAK IZININ ALINISI

Bir kartonun üzerine biraz yag sürdükten sonra kartonu mum alevine tutarak isle. Yapragi damarlari alt kisma gelecek sekilde isli kartonun üzerine koy. Üzerine bir gazete kagidi ile iyice bastirarak yapragin damarlarinin islenmesini sagla. Islenmis yapragi temiz bir kagidin üzerini koyduktan sonra üzerine temiz gazete kagidini iyice bastir. Yapragin izi beyaz kagida çikacaktir.

MÜREKKEPLE YAPRAK IZININ ALINISI

Bir cam levhanin üzerine matbaa mürekkebi sür. Yapragi damarlari alt tarafa gelecek sekilde mürekkebin üzerine koy. Lastik bir silindiri üzerinde gezdirerek damarlari mürekkeple. Yapragi mürekkepli taraf alta gelecek biçimde temiz bir kagit üzerine koy. Bir gazete kagidi ile kapattiktan sonra lastik silindiri üzerinde gezdir.

ÇIÇEKLER

Bahar mevsiminde çikilan Doga yürüyüslerinin en güzel taraflarindan biri yilin ilk çiçeklerin görebilme mutluluguna erismektir. Etrafin bin bir çesit çiçekle çevrilidir. Yurdumuzun hemen her kösesinde görebilecegin papatyalar, gelincikler, unutma beni çiçekleri çigdemler kirlari süsler.

Baharin ilk müjdecisi kardelen çiçeklerinin erimeye baslayan karlarin arasindan basini göstermesi bir doga harikasidir. Dogada kendiliginden yetisen vahsi orkideleri, yaban güllerini seyretmeye doyum olmaz. Su yüzünde nazli nazli salinan nilüferler göllerin güzelligine güzellik katar… Isimlerini saymakla bitiremeyecegimiz bu güzelim çiçeklerin korunmasi gerektigini unutma.

BÜTÜN BITKILER ÇIÇEK DEGILDIR

Bütün çiçekler elbette bitkidir. Ama bütün bitkiler çiçek degildir. Pek çok çiçeksiz bitkiye rastlayabilirsin. Bitkiler iki gruba ayrilir; tohumlu bitkiler, tohumsuz bitkiler.

Tohumsuz bitkiler: Göllerde, sahillerimizde bulunan algler, bazilari zararli olup, zararli olanlari hastaliklari neden olan bakteriler, ekmek kültüründen yenilebilir mantar türlerine kadar çesitlilik gösteren mantarlar, agaç üzerlerinde rastlanan likenler, yosunlar, egrelti otlari hep tohumsuz bitkiler sinifina dahildir.

Bu bitkilerden yenilebilir mantarlar konusunda çok dikkati olmalisin. Baza mantarlarin zehirli oldugunu ve zehirsiz bir mantari zehirlisinden ancak bu konuda uzman olan birinin ayirabilecegini unutma.

Tohumlu bitkiler: Tohumlu bitkiler insan yasami için çok büyük önem tasir. Tohumlu bitkiler sayesinde beslenir, giyinir, kendimize evler yapariz. Bu gruptaki bitkiler ottan, agaca, bahçemizdeki çiçeklere kadar uzanan bir çesitlilik gösterir.